Farabius.. Mübahat Türker-Küyel çevirileri

1. Mübahat Türker-Küyel, Farabi'nin Bazı Mantık Eserleri, Atatürk Kültür Merkezi Yayını sayı: 31, Ankara 1990.

2. Mübahat Türker-Küyel, Farabi'nin Peri Hermeneias Muhtasarı, Atatürk Kültür Merkezi Yayını sayı: 33, Ankara 1990.

Bu iki kitabın her birinin önsözünde de dikkat çekici şeylerden biri "Muallim-i sani" lakabını İbn Rüşd'ün Farabi'den daha fazla hakettiğini düşünen Yanyalı Esad Efendi'nin, "bazı yunanlı ilim adamlarından faydalanmak suretiyle," Aristo'nun Mantık, Tabiiyyat ve İlahiyyat ile ilgili eserlerini tercüme etmesi konusunda aktarılan bilgi. [verilen dipnot: Bk. Şarh al-Anvar, Ayasofya-2568, 1b, müellif hattı.]

Bu münasebetle Yanyalı Esad Efendi hakkında yazılmış bir kitap adı kaydediyorum..

Yanyalı Esad Efendi: 18. Yüzyılda Bir Osmanlı Düşünürü; Bir Rönesans Denemesi

Yazar Farabi külliyatı meydana getirme yolundaki girişimine Farabi'nin de ilim anlayışına göre önce olması gereken mantıktan başlıyor..

"Eserlerinin önemli bir kısmı mantık konusuna ait olduğu için filozof Farabi'ye mantıkçı gözüyle de bakılmaktadır."

"Farabi Aristoteles'in Organon adı altında toplanmış olan mantık eserlerini
ya (a) küçük muhtasarlar halinde kısaltmak suretiyle toplu olarak ele almıştır,
ya (b) onları ayrı ayrı söz konusu ederek orta muhtasarlar halinde daha geniş özetler yapmıştır,
ya da (c) onları büyük ciltler tutacak surette birer birer şerhetmiştir.
Aristoteles'in mantık eserlerini bu şekilde üç kademede incelemek geleneği İskenderiye Okulu'ndan kalmış, daha sonra Süryani filozoflar tarafından da benimsenmiştir." [Peri Hermeneias: giriş, s. 8]

Farabi'nin öğrencisi Yahya b. Adiy'in mantığı saadetin anahtarı seviyesine çıkarması ve mantığın nazariyatta doğru ve yanlışı ameliyâtta iyi ve kötüyü ayırtetmeye yaradığını söylemesi, Mübahat Türker-Küyel'in Yahya b. Adî ve Neşredilmemiş Bir Risalesi, DTCF Dergisi, XIV, 1-2, 1956, Ankara. çalışması dolayısıyla..

Yazarın Farabi külliyatı meydana getirmenin bir ihtiyaç olduğunu söylerken verdiği dipnot da dikkat çekici: Etienne Gilson'un İslam Felsefe Tarihinde yapılacak en önemli işin Kindi Farabi İbn Sina eserlerinin neşri olduğunu söyleyip bunlar olmazsa St Thomas'ı Duns Scotus'un anlaşılamayacağını söylemesi..

Neşir sırasında ve sonrasındaki yurt içi ve yurt dışıyla etkileşim içinde olması -mesela Retorika'nın Fransızca çevirisinin yakında yayınlanacağını bildiren bir mektubun bir dipnotta verilmesi, Farabi'nin Bazı Mantık Eserleri yayınlandıktan kısa bir süre sonra yurtdışında bu neşri merkeze alıp İngilizce ve İbranice metinler yayınlanması- ilmî hayatın kalitesini göstermesi açısından da önemli.. Halen vardır böyle şeyler ama insanların şu günlerde yl doktora tez konularını seçerkenki kriterlerinin bütüncül bir amacının olmaması, neden ve hangi klasik metinleri okuyacağını bilmeme -mesela Batılı St Thomas ı anlamak için Farabi okuyor- bizde ilmî çalışmaları biraz havada bırakmıyor değil..

SİEPM (Milletlerarası Orta Çağ Felsefesi İnceleme Cemiyeti)'nin Muhsin Mahdi'ye Farabi Yazma Eserleri Tasvirli Bibliyografyası yazma görevi vermesi ve bu çalışmada gerekli Latince ve İbranice tercümeler için de başka kişileri yardım etmek üzere görevlendirmesi.. ilmi çalışmaların bağlantısını kuran bir kurum olarak YÖK ün uluslararası, olması gereken versiyonu.. link:

http://www.siepm.uni-freiburg.de/

Fihrist, Uyunu'l-Enba', Ahbaru'l-Ulema; Farabi'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi veren en eski kaynaklar.. 

Farabi'ye göre mantık kitapları -İhsaul-Ulum'dan anlaşıldığına göre- 8 kitaptan oluşuyor.. çünkü Organon Müslümanlar arasında bazen dokuz bazen beş kitaptan oluşur şekilde telakki edilmiş.. İbn Rüşd de Farabi'yi takip etmiş.. Buna göre Farabi'nin Organon'undaki kitaplar:

1. Makulat-Kategoriler
2. İbare-Peri Hermeneias-Önermeler
3. Kıyas-1. Analitikler
4. Burhan-2. Analitikler.
5. Cedel-Topikler
6. Mugalata-Sofistika
7. Hatabe-Retorika
8. Şiir-Poetika

Bir de Farabi'nin tesiri konusunda çalışılmayan bir alan olarak İbranice Farabi çevirilerinden bahsediliyor -ki bu İbraniceye çeviriler Arapça asıl metin tesis edilebilecek bir sadakatle çevrilmiştir- ve "[Farabinin bazı eserlerinin] erkenden Latinceye çevrildiği, .. St. Thomas'a tesir ettiği malum ise de, Farabi'nin İbrani tercümeler kanalıyla aşağı skolastiğe de yapmış olduğu tesir henüz ele alınmamıştır." [Farabi'nin Bazı Mantık Eserleri, s. 2.]
[Bu aşağı skolastik nedir?!]

Eserlerin ayrıntısında anlamadığım yerler var.. ayrıntıları anlayıp yazacam inş..

Alemin Birliği ve Alemin Sonluluğu Üzerine 2

Sonsuzluk Üzerine'deki aksiyomlar..
a. Kendisinden bir şey eksilen her şeyin geriye kalan kısmı önceki durumundan daha azdır.
b. Kendisinden bir şey eksilen her şeye eksilen kısmı iade edilince önceki durumuna döner.
c. Sonlu olan her şey bir araya toplandığında bunların toplamı da sonlu olur.
d. Biri ötekinden daha az olan iki şeyden daha az olan daha çok olanı veya onun bir kısmını oluşturur. Tamamını oluşturuyorsa bir kısmını da oluşturmuş sayılır.

...

Allah’ın birliği ve Alemin sonluluğu üzerine

Ali b. Cehm’e (ö. 863)  yazdığı küçük eser..

Akıl tarafından vasıtasız kabul edilen açık seçik aksiyomlar..
a. Birbirinden büyük olmayan tüm cisimler eşittir.
b. Eşitlik. Cismin sınırları arasındaki boyutların bilfiil ve bilkuvve aynı olmasıdır.
c. Sonlu olan sınırsız olamaz.
d. Eşit olan her cisimden birinin miktarı artırılınca hem diğer eşitlerinden hem de artırılmadan önceki durumundan daha büyük olur.
e. Nicelik bakımından sonlu iki cismin toplamları da sonludur. Her nicelik ve niceliğe ilişkin her şeyde bu bir zorunluluktur.
f. Aynı cinsten iki şeyden küçüğü büyüğünü veya onun bir kısmını oluşturur.

xxx

(aksiyomların ispatı, örnek durum)

Sonsuz bir cisim düşünelim.
Bu kısmın bir kısmını alalım..

Geriye kalan:
Ya sonlu
Ya sonsuzdur..

2. Durumda/ sonsuz ise..

Ya öncekine eşittir ==> ise .. sonsuz+kesilen=sonsuz olur. bu imkansızdır. [aksiyom d]
Ya da öncekinden büyüktür. ==> ise.. sonsuz>sonsuz olur. bu imkansızdır. [aksiyom f] küçük=büyük olmuş oldu. Oysa [aksiyom b]

Öyleyse bu iki cisim sonludur.

xxx

Sonlu olan muhdestir-sonradan yaratılmış.
Her muhdesin bir muhdisi-yaratıcısı vardır. [İbn-i Rüşd “muhdes’in muhdisi vardır” önermesinin zorunlu olmadığını söyleyerek İbn-i Sina’ya ve diğerlerine karşı çıkıyordu. Keşf an Minhâci’l-Edille’de geçiyor olabilir. İbn Haldun da olabilir. Ders notlarına bak]

xxx 

(muhdis) 

Muhdis
Ya bir ==> ise.. el-fâilu’l-evvel’dir.
Ya çoktur ==> ise.. hepsinin iştirak edeceği tek durumun (fail olmak) birçok faslı var demektir. Yani birleşiktir..

Birleşik olanı birleştiren vardır. (yani birleşik izafi bir kavramdır bu da)
Her failin-muhdisin bir faili-muhdisi vardır (demek)
Sonsuza dek sürüp gider.

Öyleyse muhdis çok değildir
2. Durumun imkansızlığı 1. Durumun ispatı olmuş oluyor..
Sonlu olan-muhdesin muhdis’i  Bir’dir. El-fâilu’l-evvel’dir.

xxx 

(cisim hareket zaman)

Sonluya yüklenenler de sonludur.
Nicelik, nitelik, hareket, zaman, cisim..

“imkan olarak sonsuzluk” vardır ama
Bilfiil sonsuzluk yoktur.
Bu cisim hareket ve zaman için geçerlidir.

Çünkü hareket zaman ve cisim birbirleri için zorunludurlar. Biri olmazsa diğeri olmaz ve birbirinden önce bulunamazlar..

Xxx

(hareket)

Hareket dörde ayrılır:
El-hareketü’l-mekâniyye: tüm cüzlerinin yer değiştirmesi. [mekan]
Er-rubuvv ve’l-izmihlal: merkeze veya merkezden çevreye doğru. [artma ve eksilme]
El-istihale (dönüşüm): cismin niteliklerinin değişmesi. [araz]
El-kevn ve’l-fesâd (oluş bozuluş): cismin cevherinin değişmesi. [cevher]
El-iʾtilâf ve’t-terkîb (bağlaşma ve birleşme)
Cismi meydana getiren harekettir. Cisim: boyutlar (en, boy derinlik) +cevher

Her değişim değişenin varoluş sürecini (zamanı) belirler. Her değişim zamana bağlıdır. (yani hareket zamanın hem sebebi hem sonucudur. Bu yüzden birbirinden önce bulunamazlar. Hareket cismin de hem sebebi hem sonucudur. Öyleyse bunlar birbiri için zorunlu ama birbirinden önce veya sonra bulunamazlar. Dolayısıyla birinin sonlu olduğunu ispat etmek diğerlerinin de sonlu oldukları anlamına gelir)

xxx

(zaman)

Zaman sonsuz olamaz. Çünkü;
Belirli bir zaman biliniyorsa (mesela 2012 yılının x günü x saati)
Geriye doğru gidildiğinde de belirli bir zaman-başlangıç noktası olması gerekir.
İleriye doğru gidildiğinde de belirli bir zaman-bitiş noktası olması gerektiği için zamanın bir “son” u da vardır.
Yani zamanın bir başlangıcı ve bir sonu vardır. Zaman sonludur. Dolayısıyla bundan ayrılmaz olan hareket ve cismin de sonu vardır.

xxx

(sonuç)

Her sonlu olanın başlangıcı ve sonu vardır. Başlangıcı ve sonu olan yaratılmıştır-meydana getirilmiştir. Her yaratılan-meydana getirilen bir yaratıcı[-sanatkar] eseridir.

...

Kindi aslında aynı iki yolu iki farklı sonuç için kullandı..
Küçük eserin başlığı “Allah’ın birliği ve alemin sonluluğu üzerine” idi..
Allah’ın birliğini ispat için; önce aksiyomlardan yola çıkarak cismin sonluluğunu ispat etti. Sonlu olanın muhdes olduğunu ve muhdise ihtiyacı olduğunu söyledi. Muhdisin mümkün durumlarını söyleyip Bir’liğini ispat etti. Muhdis=Allah
Alemin sonluluğu üzerine; sonluya yüklenenler de sonludur cisim hareket ve zamanın birbirine yüklenen birbiri için zorunlu ve ayrılmaz. birinin sonluluğunun ispatı diğerlerinin de sonlu olduğunu gösterir. Burada zamanın sonluluğunu ispat ederek başlıktaki ikinci bölümü tamamlamış oldu..

Alemin Sonluluğu Üzerine - Matematiksel Yöntem 1

"öteki kitaplarımızda bu konuyla ilgili olarak birçok kıyas yaptık ve fiziğe dayalı ddoğru deliller ortaya koyduk. Bu kitabımızda ise deneye (el-hiss) ve akla dayanan ilimler arasında orta bir yerde bulunan matematik yöntemini kullanarak senin yükünü hafifletmek istedik"
Kindi, Felsefi Risaleler çev: Mahmut Kaya

Kindi'nin Ahmet b. Mahmut el-Horasani'ye yazmış olduğu bu küçük eser "Risale fi izahi tenâhî cirmi'l-âlem" adını taşıyor. Mahmut Kaya'nın çevirisinde bu risaleden sonra gelen iki küçük eserle içerik olarak yakınlar.

[Sonsuzluk Üzerine: "Risale fi maiyyeti mâ lâ yümkinu en yekûne lâ nihâyete leh ve me'llezî yukalu lâ nihayete leh-Sonsuz neye denir ve sonsuzluğu imkansız olanın mahiyeti hakkındaki risale"

Allah'ın Birliği ve Alemin Sonluluğu Üzerine: "Risale fi vahdaniyyetilllah ve tenahî cirmi'l-âlem
Bunların üçünü aynı başlık altında mı yoksa farklı başlıklar altında mı yazsam emin olamadım. şimdilik ayırıyorum.]

Kindi'nin matematik yöntemi ispatlarında kullandığı yöntem olarak özel bir yere sahip.. Bu eserindeki bir örnek-aksiyom iyi anlaşılırsa diğer ispatlarında kullandığı yöntemler de anlaşılır..

Ama öncesinde matematiksel yöntem ile ilgili bir link veriyorum..

http://matematiko.blogcu.com/matematiksel-ispat/1320863

"Matematikte kanıt (belgit, ispat), ilgilenilen bir önermenin, belirli aksiyomlar esas alınarak, doğru olduğunu gösterme yöntemidir.

... 

Bazı kabul görmüş kanıtlama teknikleri: 

Doğrudan kanıtlama: Sonucun, aksiyomlar, tanımlar ve daha önceki savların mantıksal olarak birleştirilmesiyle elde edildiği yöntem. 
Tümevarımla kanıtlama: Temel bir durumun kanıtlandığı ve bir tümevarım kuralı kulanılarak çok sayıda (sıkça sonsuz olan) başka durumların kanıtlandığı yöntem. 
Olmayana ergi kanıtı (Reductio ad absurdum olarak da bilinir): Bir özelliğin doğru olması durumunda mantıksal bir çelişkinin doğacağı dolayısıyla özelliğin yanlış olduğunun gösterildiği yöntem. 
Oluşturarak kanıtlama: İstenen özelliğe sahip somut bir örnek oluşturularak istenen özellikte bir nesnenin var olduğunun gösterildiği yöntem. 
Tüketerek kanıtlama: Kanıtlanacak önermenin sonlu sayıda duruma bölünerek her birinin ayrı ayrı kanıtlandığı yöntem. 
Olasılıkçı kanıtlama, olasılık teorisi yardımıyla istenen özellikte bir örneğin var olduğunun gösterildiği bir kanıtlama olarak anlaşılmalıdır, yani bir teoremin doğru "olabileceği" şeklinde değil. Bu ikinci türdeki uslamlamalara 'usayatkınlık kanıtı' denebilir; Collatz sanısı örneğinde bunun gerçek bir kanıtlamadan ne kadar uzak olduğu aşikardır. Olasılıkçı kanıtlama -oluşturarak kanıtlama dışında- varlık teoremlerini kanıtlamanın birçok yönteminden biridir." 

Kindi'deki kanıtlama tekniği-yöntemi?! "doğrudan kanıtlama" gibi görünüyor.. [Bir matematikçi teyid etse  güzel olurdu]

Eserde (Alemin Sonluluğu Üzerine'de) sık sık geçecek olan "aynı cinsten nicelikler" derken kastedilecek şey: 3 tür nicelik olan çizgi, yüzey veya cisimden, kastedilenin altında toplanan bütün nicelikler..

Aksiyom 1: Birbirinden büyük olmayan aynı cinsten nicelikler eşittir.

örnek: A ve B birbirinden büyük olmayan aynı cinsten iki niceliktir..
öyleyse. bu ikisinin eşit olduğunu iddia ediyorum..

ispat:
Bu ikisinin birbirine karşı mümkün bütün durumları..
ya A>B   B<A
ya B>A   A<B
ya da A=B 'dir

1. ve 2. durum olursa çelişki olur. çünkü "birbirinden büyük olmayan" demiştik. öyleyse 3. durum doğrudur. biz de zaten bunu ispatlamaya çalışıyorduk..

Aksiyom 2: Aynı cinsten 2 nicelikten birisinin miktarı aynı cinsten bir nicelikle artırılınca birbirine eşit olmazlar. 

yoksa (parça=bütün) olurdu.

örnek: A ve B aynı cinsten eşit iki nicelik. A=B
A'ya kendisiyle aynı cinsten C niceliği eklenirse
A+C>B olduğunu iddia ediyorum. [B<A+C]

ispat:
Bu önermedeki mümkün bütün durumlar..
 B=A+C
 B>A+C
 B<A+C [olması gereken]

1. durum.. [OLAMAZ]
B=A+C  ise
A=B olduğu için B'nin yerine A koyarsak..
A=A+C olmuş olur.
bu, (parça=bütün) demek. bu imkansız bir çelişkidir..

2. durum.. [OLAMAZ]
B>A+C ise

A=B olduğu için B'nin yerine A koyarsak..
A>A+C olmuş olur.
bu (parça>bütün) demek olup diğerinden de kötü bir çelişkidir.

3. durum.. [EVET]
mümkün diğer durumların imkansızlığı ispatlandığına göre kalan tek mümkün durum olan
B<A+C doğru olmuş olur. zaten bunu ispatlamaya çalışıyordu..

Aksiyom 3: Biri ötekinden küçük olan niceliklerin sonsuz olması imkansızdır. (Aynı cinsten iki sonsuz nicelikten birinin öbüründen küçük olması imkansızdır.)

iki eşit aynı cinsten sonsuz nicelikte

1. durum.. ya.. az olan çok olanı (A=B)
2. durum.. veya onun bir kısmını oluşturur. A<B veya B<A

[çok olanın sonsuz olduğunu varsayarsa -aksiyomda reddettiği-],
sonsuz olanın bir kısmı sonlu olmuş olur. [2. durum]
nicelik bakımından sonluya eşit olan da sonludur. [1. durum]

öyleyse aralarında büyüklük küçüklük ilişkisi olan nicelikler [2. durum] in sonsuz olması imkansızdır.

[burada Kindi'nin cümlelerinin (3. aksiyomun ispatından önceki) matematiksel önermeye dönüştürülebileceğini göstermeye çalıştım. özellikle 1. ve 2. aksiyomla ilgili el-Felsefetü'l-Ûlâ'da çokça örnek var. el-Felsefetü'l-Ûlâ'da geçen örnekleri (mesela uzun uzun Bir'in anlatıldığı bölümler) bu matematik yöntemle yazılan eserini okuduktan sonra anladım.. (A=B olduğuna göre A'nın yerine B koymak) Kindi okurken önemli sayılabilecek bir ipucu.. birazdan oraya küçük bir dönüş yapacam inş.. şimdi yazarın ispatına geçiyorum]

örnek:
AB ve CD aynı cinsten iki doğru (çizgi)..
bunların birbirinden büyük olmasının imkansız olduğunu iddia ediyorum.

ispat: CD=AH+VB     [bunu ispatlamaya çalışıyorduk diyor Kindi. buradaki H ve B noktasının nereden alınması gerektiğini tam anlamadım aslında, ama AB noktaları arasında iki ayrı nokta imiş gibi görünüyor]

AB>CD ise.. CD<AB'dir..

AB
ya CD'nin katları durumunda
ya da CD'den biraz fazladır. x

1. durumda.. CD AB'yi birkaç kez oluşturuyor demektir.
2. durumda. (AB-CD=AV olup.. AV CD'nin bir katıdır. "CD'nin katlarından birine eşit olan bu kısım da HV doğrusu olsun. Buna göre sonsuz olan AB doğrusunun bir kısmı sonlu olur. çünkü onun artması mümkündür. HV nin de artması mümkün olduğu için o da sonlu. Sonluya eşit olan da sonludur. öyleyse CD de sonludur. ama CD'nin sonsuz olduğu iddia edilmişti (baştaki iki eşit sonsuz nicelikten biri). bu imkansız bir çelişkidir. 

demek ki aynı cinsten iki sonsuz nicelikten birinin öbüründen küçük olması imkansızdır."

[bu aksiyomun ispatını çok anlamadığımı tekrar söyleyeyim.]

Aksiyom 4: Aynı cinsten olan niceliklerin her biri sonlu ise hepsi de sonlu olur.

örnek: A ve B aynı cinsten [biri?] sonlu iki nicelik ise.. bunun ikisi de sonludur.. 

ispat: 

A'ya eşit bir C doğrusu 

B'ye eşit bir D doğrusu çizersek.. 

C+D=A+B olur.. ve sonludur.. 

C+D'yi bir an için sonsuz kabul edersek.. 

"sonsuz olan bir nicelikten sürekli olarak bir miktar alınırsa da bitip tükenmez. C+D'den bir miktar alınınca bitiyorsa o sonludur."

C+D'den A'ya eşit olan C doğrusunu alırsak geriye D kalır. B'ye eşit olan D alınırsa geriye hiçbir şey kalmaz. öyleyse C+D sonludur. C+D'ye eşit olan A+B de sonludur.  

[Kindi buraya kadar aksiyomları ispatladı. Buradan sonra aksiyomları somut dünyaya uyarlıyor.]

Başlığı tekrar hatırlayalım. Alemin sonluluğu üzerine.. alemin sonluluğunu ispatlamak için 3 boyutlu bir nicelik (çizgi yüzey ve cisim'den) olan cismin sonsuzluğunun imkansızlığını, yukarıda ispatladığı aksiyomlar yardımıyla açıklıyor. 

sonsuz bir cisim var diyelim.. küp veya başka bir şekilde olsun.. 

bundan bir parça alırsak .. sonsuz olduğu için bitmemesi veya eksilmemesi gerekir. [4. aksiyom]

bir parça alındığında kalan.. 

ya sonludur.. 

ya sonsuzdur.. 

1. durumda=sonlu ise.. tamamı da sonludur ki bunu ispatlamaya çalışıyordu. [cismin tamamı sonludur]

2. durumda=sonsuz ise.. alınan eklenirse eski haline döner. bu da 

sonsuz+sonlu=sonsuz demektir. Ama bu da A+B=A   [2. aksiyom 2. durum (A>A+C'nin imkansızlığı)] demek olup imkansızdır. 

öyleyse cisim sonludur.. dolayısıyla alem de sonludur. 

Kindi: Gerçek ve Mecazi Etkin Üzerine

Aslında "İlk Felsefe Üzerine" ve "Tarifler Üzerine" Kindi'nin en önemli eserleri.. Ama bunların, önemlerine binaen, üzerinde daha çok çalışılması gerektiği için, bunlar hakkında yazmayı sona bırakıyorum.. 

Mahmut Kaya'nın ve dolayısıyla el-Felsefetü'l-İslamiyye serisinin 4. sünü oluşturan Resailul-Kindi'nin sırasına göre 3. olan "Gerçek ve Mecazi Etkin Üzerine" adlı küçük esere geçiyorum.. 

Yazar bu konuyu açıklamak için "Fiil nedir ve kaç çeşit fiil vardır" sorularına cevap vermek gerekir diyor.. 

1. İlk Gerçek Fiil- yapan GERÇEK ETKİN (el-Failu'l-Hak): Yoktan var etmek.. Buna "ibda" adı veriliyor.. Faili Allah.. Yani el-Failu'l-Hakk Allah olmuş oluyor.. 

2. 2. Derecedeki Gerçek Fiil- yapan MECAZİ ETKİN: Failin fiilinin münfailde ortaya çıkması.. Etkiye açık.. (Gerçek Etkin ise yaptıklarını hiç etkilenmeden yapar)

El-Failu’l-Hakk

(sadece 2. derecedeki etkinin yakın sebebi.. diğerlerini uzak sebep olarak etkiler.. kendisi hiçbir zaman etkilenmez)

2. Derecedeki ilk etkin..

(Failu’l-Hak’tan etkilendiği için başkalarına da etki eder.. Kendisinden sonraki etki ettiğinin yakın sebebidir.. Failu’l-Hakk’a göre de ilk edilgindir.)

Edilgin..

(Kendisinden sonrakinin yakın sebebidir.. Kendisinden bir önceki, kendisinin yakın sebebi, el-Failu’l-Hak da uzak sebebidir..)

Edilgin..

(.. yukarıdaki gibi etki ve edilgi devam eder.. )

Edilgin..

…

En son edilgin..

(yakın sebebi kendisinden bir önceki edilgin, uzak sebebi de el-Failu’l-Hak’tır.) 

[[Görüldüğü gibi el-Failu'l-Hak dışındakilerin etkinliği izafi.. aynı zamanda edilgin de olabiliyorlar.. ama gerçek etkin-el-Failu'l-Hak hiçbir şekilde edilgin olmuyor..]] 

[[Ben 2. Derecedeki ilk edilginden en son edilgin e kadar olan bölümü gök cisimleri olarak algıladım.. yanlış olabilir.. Oluş ve Bozuluşun Yakın Etkin Sebebi Üzerine adlı risaleyi göz önünde tutarak.. Bu risaleye göre oluş bozuluş alemi olan bu dünya, yani ay altı alemin yakın etkin sebebi gök cisimleri.. dolayısıyla el Failu'l-Hak ile en son edilgin arasında tek tabaka var.. o da gök cisimleri..?!]]] 

Mecazi Fiiller 2'ye ayrılır: 

1. FİİL: failin yaptığı iş sona erince sona erer.. yürüyenin yürümesi gibi.. 

2. AMEL: fail ortadan kalktığında etkisi edilginde devam edendir.. bina, nakış gibi.. 

[Sanırım sadece kitap özeti yapıyorum.. Bu arada bu küçük eser sadece 1.5 sayfa.. Ahmed b. Muhammed el-Horasani'ye yazılmış bir mektup..]

Aristoteles'in Kitaplarının Sayısı Üzerine: Filozof olmak isteyene kitap listesi..

Kindi'nin bu risalesi aynı zamanda bir okuma rehberidir.. Filozof olmak isteyen bir kişinin bilmesi-okuması gerekenler diye bakar olaya..

"Felsefe ilmini öğrenmek isteyen kimsenin öncelikle anlattığımız sıra düzenine göre matematik kitaplarını ve yine anlattığımız sıra düzeni uyarınca mantıkla ilgili kitapları, sonra anlattığımız üzere fizik, metafizik, ahlak ve nefsi güzel ahlakla eğitip yönetme konusundaki kitapları okuyup kullanması gerekir." [Kindi Felsefi Risaleler, s. 272]

A.. Önce matematik ilimleri gelir..

1. ki bunun ilki aritmetiktir.. çünkü sayı olmasaydı çizgi, yüzey, cisim, zaman ve hareket de olmazdı.. sayı olmasaydı geometri ve astronomi de olmazdı..
2. büyük isbata dayanan geometridir..
3. aritmetik ve geometriye dayanan astronomidir..
4. aritmetik geometri ve astronomiden oluşan te'liftir [düzen, armoni, müzik]

"Matematik bilgisinden yoksun olan kimse [A: 1, 2, 3, 4 yani] bunlardaki [B, C, Ç, D'deki kitaplar] hiçbir bilgiyi tam olarak elde edemez; ezberlese dahi, onun bu yöndeki çabası ve kazancı sadece bilgi aktarma (rivayet) düzeyinde kalır. .. bu kitaplardaki bilgilerin künhüne asla vakıf olamaz." [s. 266]

"Bir kimse er-Riyazât  ve et-Tealim adı verilen aritmetik geometri astronomi ve teliften yoksun olursa nicelik ve niteliğe ait bilgiden, dolayısıyla bu ikisi vasıtasıyla ulaşılan cevher bilgisinden de yoksun olur. Nicelik, nitelik ve cevher bilgisinden yoksun olan ise felsefe bilgisinden yoksun sayılır." [s. 272]

[Nicelik ve niteliğin varlık kategorilerinden olduğunu hatırlayalım]

[[[Klasik İslam düşüncesi metinlerinde matematik ve geometride Pisagor temel alınıyordu. astronomi'de Batlamyus-ptolemy [ki Kindi'nin anlayışında bariz idi].. musikide de Pisagor muhtemelen.. Yani Pisagor, Batlamyus, Galen, Platon, Aristo şimdilik temel gibi..]]]]

B.. Mantık kitapları sekizdir:

1. Kategoriler.. ifadeler üzerine..
2. Peri Hermenias.. Yorum üzerine..
3. I. Analitikler.. Baştan ters döndürme..
4. II. Analitikler.. Apodiktika.. açıklama..
5. Topika.. yerler anlamında.. yani [tartışmada] sözün söylendiği yerler anlamına gelir..
6. Sofistika.. sofistlere mensup.. sofist: kendi görüşünde direnen..
7. Retorika.. belagat hakkında..
8. Poetika.. şiirle ilgili..

C.. Fizik.. "Tabii varlıkların bilgisini öğrenip o alanda felsefe [[araştırma yapmak anlamında kullanılmış. Ali Durusoy'un felsefe derken bilimi kastediyorlar.. derken demek istediği bu olsa gerek.. ]] yapmak isteyenin başvurmak zorunda olduğu kitapların sayısı yedidir"..

1. Fiziğe dair bilgiler kitabı..
2. Gök hakkında kitap..
3. Oluş ve Bozuluş üzerine kitap..
4. Gök ve yerde meydana gelen olaylar hakkında..
 a. Yüksekteki olaylar üzerine..
 b. Sonluluk üzerine.. [meteoroloji]
5. Madenler hakkında kitap..
6. Bitkiler hakkında kitap..
7. Hayvanlar hakkında kitap..

Ç.. Var olmak ve varlığını sürdürmek için cisme gerek duymamakla birlikte bir bakıma cisimde bulunan olaylarla ilgili kitaplar 4 tanedir..

1. Nefis Üzerine..
2. Duyu ve duyulan nesneler..
3. Uyku ve uyanıklık üzerine..
4. Uzun ve kısa ömür üzerine..

D.. Cisme gerek duymayan ve onunla ilişkisi bulunmayan varlıklar konusunda bir tek kitabı vardır..

1. Metafizik..

Aristo'nun ahlak ve siyasetle ilgili kitapları da oğlu için yazdığı Nikamakhos'a ahlak ve öğrencilerine yazdığı Politika'dır..

Yazar ayrıca bunları teker teker de açıklıyor..  [[ve s. 270 önemli]]

Kindi.. hayat..

"Cimriliğin değerini şundan anla ki 'hayır' derken başın yukarıda, 'evet' derken aşağıdadır"

  Kindi.. 

Çok şaşırtıcı değil mi bir filozofun böyle söylemesi.. Cahız'ın Cimriler Kitabı-Kitabu'l-Buhala'sında  Kindi karakterize edilerek anlatılmış.. Yani cimriliğiyle özdeşleşmiş Kindi.. 

"Para kuş gibidir, elinde tuttuğun sürece o senin, uçtuğu zaman başkasınındır"

"Yavrucuğum, insanlarla ilişkin satranç oyuncusu gibi olmalı, onun taşını alırken kendininkini korumalısın"

da diğerleri.. [İbn Ebi Useybia'nın Uyûn'unda geçiyormuş]

Malum.. Fikirlerini öğreneceğimiz insanların hayatlarını da öğrenmek isteriz.. En azından fikirlerine etki etmesi bağlamında.. Veya fikrini önce öğrenmişizdir-veya fikrindeki bir ayrıntıyı-.. Bize ilginç gelmiştir.. Kimmiş bu, ne zaman nasıl yaşamız deriz.. Yapısalcıların yazarın hayatını özellikle öğrenmeme gibi bir alışkanlıkları varmış eseri anlamalarına etki etmesin diye.. Ama ben yazarın hayatını özellikle merak edip önemseyenlerdenim.. Bu yüzden burada Kindi'nin hayatıyla başlayacağım.. Yalnız bunu ansiklopedik yapmayacağım doğal olarak.. Dağınık olabilir yani.. 

Kindi'nin asıl adı Yakup.. 801 yılında Basra'da doğmuş.. asil bir aileden.. Temel eğitimini Basra'da alıp hayatının geri kalanını geçireceği Bağdat'a göç ediyor.. 

Bu dönem Abbasiler dönemi ve Kindi'nin doğduğu yıllarda başta meşhur halife Harun Reşit var.. 

Hadi 4.(785-786)

Harun Reşid 5.(786-809)

Emin 6.(809-813)

Memun 7.(813-833)

Mutasım 8.(833-842)

-

Vasık 9.(842-847)

Mütevvekil 10.(847-861)

Mustain 12.(862-866)

Muhtedi 14.(869-870)

Muntasır 11.(861-862)

Mutaz 13.(866-869)

Mutemid 15.(870-892)

Kindi babası küçük yaşta ölmesine rağmen saray çevresinden destek görüyor ve Beytül  Hikme'deki ilmî çevreye girebiliyor.. Özellikle Memun Mutasım ve Vasık'tan yakın ilgi görüyor.. 

Bu üç ismin akla getirdiği acı hatıralar var: Mihne olayları.. Kısaca "Kuran'ın mahluk-yaratılmış olduğu" şeklindeki Mutezilî düşünceyi benimsetmeye çalışan devlet yönetiminin baskı ve işkencelerinin olduğu dönem..  Bu üç sultanın isimlerinin bu zulümle anılması, yaptıkları olumlu şeylere de gölge düşürmüş.. 

Kindi de bu üç sultanın desteğini kazanınca, hatta Mutasım'ın oğlu Ahmet'in özel hocası olunca -vâ esefâ ki bu prens saltanat savaşları sırasında vefat ediyor-, ve daha da kötüsü felsefe denen tamamen yabancı bir marazı! düşünceye-ilme-geleneğe (?) sokmaya çalışınca insanlar tarafından aşırı şekilde eleştiriliyor.. Eleştirildiği için bazı konularda ayrıntıya giremediğinden yakınıyor Kindi İlk Felsefe Üzerine'sinde.. Ve kendisini eleştirenleri "din tacirleri" atfıyla kınıyor.. 

Ebu Maşer el-Belhi de bu aleyhte propaganda yapanlardan.. Ama Kindi'nin oyununa geliyor ve kendisi de büyük bir astronom oluyor.. -Her tuzak böyle olsa dünya kurtulurdu heralde.. Gerçi bozuluş zorunlu :) (Kindi'ye göre).. dünya kurtulamazdı yani..- 

Mutezile ile yakın ilişkisi sebebiyle Richard Walzer adlı bir şahsiyet "Greek into Arabic" adlı kitabında Kindi'nin de aslında bir filozof değil bir Mutezile kelamcısı olduğunu ileri sürüyor.. Ama Kindi, görüşlerinde Mutezili ve dinî etkiler olsa da -ki din ve felsefeyi --hatta edebiyatı-- tamamen ayrı şeylermiş gibi kullanmak sinir bozucu daha doğrusu felsefe-yi din-den bağımsızmış gibi kullanmak.. yanlışmış gibi..- felsefi metinlerin dilini  ve konularını kullanıyor. -Burada Kindi'nin Beytül Hikme'de bir Yunan felsefe eserlerini Arapça'ya çeviren bir çeviri grubunun olduğunu da hatırlayalım-

Kindi Vasık'tan sonraki sultanlar gözünde değerden düşüyor tabi.. Mütevekkil halife olurken Mutezile karşıtlığını epeyce kullanmıştı çünkü.. o da Mutezililere işkenca yapıyor anlayacağınız.. Kindi Mutezilî olmasa da Mutezilî insanların çevresinde.. ve hayatının geri kalanını gözlerden uzakta geçiriyor.. 

Ve en sevdiğim.. Kindi'nin kocaman bir kütüphanesi varmış.. Kindi gözden düşünce Beni Musa diye bilinen Muhammed ve Ahmed adlı iki kardeş bu kütüphaneye göz koymuşlar.. Bunlar da büyük matematikçi ve astronommuş :).. Mütevekkil'e bir şekilde ceza verdirmişler Kindi'ye ve kendileri de kütüphaneye konmuşlar.. Ama bir süre sonra geri vermek zorunda kalmışlar.. 

Tabi film izleyen ve fantastik tarih kitapları okuyan insanlardan olarak hemen senaryo geliyor: Bu ikisinin aradığı bir şey vardı kütüphanede.. çok gizli.. bulabilselerdi Kindi'yi kazaya kurban gönderirlerdi.. Bulamadılar ve başka yerde aramalarına devam ettiler.. geri verdiler kütüphaneyi.. Veya buldular.. ama Kindi farketmedi.. veya tehdit edilip susturuldu.. Veya Kindi bu yüzden öldü.. sonuçta ölüm tarihi tam olarak bilinmiyor.. Ama bu olmaz farkındayım.. çünkü Kindi 870 civarında ölüyor.. verilen tarihler aşağı yukarı beşer yıl değişiyor..- Ve Kindi diz ağrısından ölmüş.. 

[Bu metinle ilgili kaynaklar, DİA Kindi maddesi ile Mahmut Kaya'nın Kindi: Felsefi Risaleler'dir. Abbasi halifeleri de Vikipedi'den kopya..]

Genel

Merhaba,
İslam düşüncesinin temel metinlerini okumam gerekiyor.. Burada da okudukça özet ve yorumlarımı paylaşmayı düşünüyorum.. el-Kindi ilk okuduğum isim.. Listedeki
isimler: [Listedeki isimler Adamson ve Taylor'un İslam Felsefesine Giriş kitabının girişindeki listeden]

İBN MUKAFFA
KİNDİ 256 870 
297 910 YUHANNA B HAYLAN
300 KUSTA B LUKA
EBU OSMAN ED DIMEŞKİ
EBUL KASIM EL BELHİ EL KABİ
EBU HATİM ER RAZİ
EŞARİ!!!!
328 940 METTA B YUNUS -ÖNEMLİ-
EBUL HAYR İBNÜL HAMMAR
MATURİDİ
FARABİ.. 
ISAAC ISRAELİ
İHVAN I SAFA
YAHYA B ADİ.. 
SİRAFİ
EBU SÜLEYMAN ES SİCİSTANİ EL MANTIKİ
AMİRİ
İBN ZÜRA.. MANTIKÇI.YAKUBi
Bakıllani.. 
hamidüddin el kirmani
İBN MİSKEVEYH
EBUL FEREC İBN TAYYİB
BİRUNİ
İBN HAZM
BEHMENYAR B. MERZUBAN 
İMAMUL HARAMEYN CÜVEYNİ.. 
GAZALİ
İBN SİNA

Ama listedeki isimlerde görüldüğü gibi Farabi Gazali İbn Sina var.. niye blog adı Kindi denirse Farabi'ye kadarki isimleri sadece, bu blogda paylaşacağım için diyebilirim.. Yani her şey yolunda giderse.. (inş.)
Yalnız, okudukça yazacağım için blog yavaş ilerleyecek gibi..
Yani şimdilik böyle..