Küçük Kıyas Kitabı / Kitabu Kıyasi's-Sağir - Farabi 4

[[bağlantı yerlerini atlayarak yazdım. Farabi nin yüklemli kıyasların basit olanları hakkındaki açıklamalarından önce kıyasla ilg. genel bilgi mahiyetindeki uzun notu buraya alıyorum Hepsi Farabi nin eserinden çıkıyor ama semboller başka bir kitaptan -yazarını bilmyorum kitabın adı mantık-. Karşıtlar karesi gibi. burayı karşıtlar karesi ile beraber düşünün]]

Bir kıyasın sonucunun öznesi küçük terim, sonucun yüklemi büyük terimdir. Kıyastaki ilk iki öncülün her ikisinde de geçip sonuçta geçmeyen ise orta terimdir. Yukarıdaki kıyası dikkate alırsak; sonuç her cisim zamanda olur’un öznesi olan cisim kıyasın küçük terimi, yüklemi olan zamanda olur kıyasın büyük terimi ilk iki öncülün her ikisinde de geçen mürekkeb kelimesi orta terimdir ve sonuçta bulunmaz. Büyük terimin–zamanda olur-  geçtiği önermeye büyük öncül, küçük terimin -cisim-  geçtiği önermeye küçük öncül denir.
Önermenin niceliğine ve niteliğine göre verilen A, E, I, O sembolleri gibi büyük orta küçük terimlere de P M S sembolleri verilmiş. M yi Medium’dan, S’yi Small’dan, P’yi de Pax’tan hatırlayabiliriz. [Pax Romana vardı sanki büyük roma imparatorluğu ideali diye biliyorum ama…]

.1. Orta terim büyük öncülde özne, küçük öncülde yüklem ise I. Şekilden kıyaslardır.
M P büyük terim olan P –sonucun yüklemine bakarak buluyoruz- nin bulunduğu büyük öncülde özne orta terim P.
S M küçük terim olan S’nin –sonucun öznesine bakarak buluyoruz- bulunduğu küçük öncülde orta terim yüklem.
S P kıyasın sonucu sonuç. Öznesi küçük terim. Sonucu büyük terim.

Birinci şekilden kıyaslar mükemmel kıyaslardır ve diğerleri bunlara irca edilir.


.2. Orta terim her iki öncülde de yüklem ise II. Şekilden kıyaslardır.
P M – büyük öncül’ün yüklemi M
S M – küçük öncül’ün yüklemi de M
S P – sonuç öznesi her zaman küçük terim yüklemi büyük terim.

.3. Orta terim her iki öncülde de özne ise III. Şekilden kıyaslardır.
M P
M S
S P
.4. Orta terim küçük öncülde özne büçük öncülde yüklem ise IV. Şekilden kıyaslardır.
P M
M S
S P
Birinci ve dördüncü şekilden kıyaslar çok karıştırılır. Çünkü Türkçe’de önce büyük öncül yazılmasına rağmen Arapça’da –Farabi’de de- önce küçük öncül yazılır. Biz direkt sonuca bakıp ayırt edebiliriz.
Her şeklin kendine özgü darbları vardır ve bu darblar nicelik ve niteliklerine göre değişir sadece. Bunu ayırmak için de A, E, I, O’dan yararlanılır yine.
Mesela 1. Şeklin darbları 4’ü kuvvetli A A A, E A E, A I I, E I O 2 si kuvvetsiz A A I, E A O, kıyas yapıyor. Yukarıdakilerle birleştirirsek;
Birinci şeklin birinci darbı şu şekilde yazılabilir.
MaP  -
SaM
SaP

Biz böyle bir kıyas yazımı gördüğümüzde önce yapmamız gereken kaçıncı şekle ve darba ait olduğunu belirlemek. Biz zaten S’nin küçük terim, M’nin orta terim, P’nin büyük terim olduğunu biliyoruz. A, E, I, O’dan bu örnekte geçen A’nın tümel olumlu –bütün … dır- olduğunu da biliyoruz. Önermenin şekil ve darbını belirlemek için orta terimin yerine bakarız. Büyük öncülde özne küçük öncülde yüklem olduğunu gördüğümüzde 1. Şekil olduğunu anlayabiliriz zaten. Cümle haline getirebilir veya böyle bir kıyas gördüğümüzde sembolik olarak ifade edebiliriz. Farabi’nin her cisim zamanda olur sonucunu çıkardığı örneğin 1. Şeklin birinci darbı olduğunu da fark ederiz. O yüzden Farabi’nin yazdığı örneklerin hepsini yazmadan 4 şekil ve darblarını gösterip Farabi’nin verdiği örneklerin sırayla hangileri olduğunu belirtirsek zeki okur devamını anlar bence.

Şekil. Kategorik-yüklemli kıyasların basit olanları

[şekil küçük oluyor. sıralamada Farabi 1. şeklin ilk 4 babını aynı sırayla, 2. şeklin k 4 babını aynı sırayla, 3 şekli ise 12, 11, 14, 13, 9, 10 sırasıyla yazıyor.]
[[şekli aldığım kitabın ilk sayfasını kopyalamamışım. ama adı mantık-klasik mantık î]]

Bu darblar içinde anlamlı olanlarını Aristo 15 taneye indirmiştir. Bir kıyas 256 şekilde kurulabilir çünkü. Farabi’nin Küçük Kıyas Kitabı’nda saydığı kıyaslar ise sadece ilk üç şekle ait olan kıyaslardır. İlk şeklin dört darbı en mükemmel darblar olup doğruluk kontrolü yaparken diğer darplar bu darplara irca edilir. O yüzden burada sadece Farabi’nin ilk dört darbının örneğini vereceğiz.


İlk şeklin 4 darbı Latince olup bir karşılığı olmayan BARBARA, CELARENT, DARII, FERIO ile kolaylaştırılmaya çalışılmış. [Bizim okulda bir öğrenci MARMARA DARISI CESARET VERİYOR olarak kısaltmış. Bütün cümle olması açısından bence de uygun.] Ferio darbından bir örnek ver dediğimizde birinci şeklin 4. Darbı olduğunu bilip E I O dan nitelik ve niceliklerini alıp hiçbir.. değildir, bazı .. dır. Öyleyse bazı.. değildir. Cümlelerinin içini birinci şekle göre –orta terim büyük öncülde özne küçük öncülde yüklem- doldururuz.
Örnek. Herhangi doğrudur veya yanlıştır diyebileceğimiz bir sonucu alırız. İnsan salaktır. FERIO darbına sokarız. O tikel olumsuzdu. Bazı insanlar salak değildir. Yüklemden büyük öncülün salak küçük öncülün insan olduğunu çıkarırız. 1. Şekildeki yerlerine koyarız. Hiçbir … salak değildir. Bazı insanlar… dır. Öyleyse bazı insanlar salak değildir. Oraya da bir orta terim koyarız. Orta terime  düşünen dersek;
Hiçbir düşünen salak değildir. Bazı insanlar düşünendir. Öyleyse bazı insanlar salak  değildir.
Bu tamamen mekanik bir düşünme şekline yol açabilir ama yine de alışkanlık haline gelebilirse bir düşünme şekli ortaya çıkabilir. Cümle yapılarının ve sıralarının insanların düşünme şeklini açıkladığını söyleyen kişiye göre de bu yapıyı kullanan kişinin düşünce tarzını biliriz. Çıkaracağı sonucu da önceden tahmin edebiliriz.]]]


.2. Birinci şeklin ikinci darbı örnek.
Her cisim mürekkebtir. [A]
Hiçbir mürekkeb ezeli değildir. [E]
Hiçbir cisim ezeli değildir. [E]
Farabi’nin verdiği sırayla yazdığımızda A A A [1. Darb] da üçü de olumlu genel olduğu için küçük öncülü öne yazdığı anlaşılmadı ilk bakışta. Ama burada darblardan birinin CELARENT/CESARET olduğunu bildiğimiz için fark edebiliriz.

.3. Birinci şeklin üçüncü darbı.
Herhangi bir varlık mürekkebtir. [I]
Her mürekkeb zamanda olmuştur. [A]
Herhangi bir varlık zamanda olmuştur. [I]
Yine küçük öncülün önce yazılması. DARII/DARISI darbı.

.4. Hiçbir mürekkeb ezeli değildir. [E]
Herhangi bir varlık mürekkebtir. [I]
O halde herhangi bir varlık ezeli değildir. [O]
Burada küçük öncülü önceye yazmamış, niye? FERIO/VERİYOR darbı.
Neyse şekle bakarak ve varlık=küçük terim, zamanda olmak=büyük terim, mürekkeb=orta terim olarak alırsanız bütün örnekleri kendiniz bulabilirsiniz.
Farabi’nin hangilerini hangi sırayla yazdığı da şekildeki darbların yanında yazıyor. ]]]

Mantıki kıyaslardan -Hulf, şartlı- sonra Farabi, tümevarım, kelamın yöntemi kıyas gaib ale'ş-şâhid=görüneni görünmeyene geçirmek, fıkhi kıyas ve türlerinden ve bunların değerlerinden bahsediyor..
hangi durumlarda faydalı ve zararlı olur kullanılabilir vs..