Farabius.. Mübahat Türker-Küyel çevirileri

1. Mübahat Türker-Küyel, Farabi'nin Bazı Mantık Eserleri, Atatürk Kültür Merkezi Yayını sayı: 31, Ankara 1990.

2. Mübahat Türker-Küyel, Farabi'nin Peri Hermeneias Muhtasarı, Atatürk Kültür Merkezi Yayını sayı: 33, Ankara 1990.

Bu iki kitabın her birinin önsözünde de dikkat çekici şeylerden biri "Muallim-i sani" lakabını İbn Rüşd'ün Farabi'den daha fazla hakettiğini düşünen Yanyalı Esad Efendi'nin, "bazı yunanlı ilim adamlarından faydalanmak suretiyle," Aristo'nun Mantık, Tabiiyyat ve İlahiyyat ile ilgili eserlerini tercüme etmesi konusunda aktarılan bilgi. [verilen dipnot: Bk. Şarh al-Anvar, Ayasofya-2568, 1b, müellif hattı.]

Bu münasebetle Yanyalı Esad Efendi hakkında yazılmış bir kitap adı kaydediyorum..

Yanyalı Esad Efendi: 18. Yüzyılda Bir Osmanlı Düşünürü; Bir Rönesans Denemesi

Yazar Farabi külliyatı meydana getirme yolundaki girişimine Farabi'nin de ilim anlayışına göre önce olması gereken mantıktan başlıyor..

"Eserlerinin önemli bir kısmı mantık konusuna ait olduğu için filozof Farabi'ye mantıkçı gözüyle de bakılmaktadır."

"Farabi Aristoteles'in Organon adı altında toplanmış olan mantık eserlerini
ya (a) küçük muhtasarlar halinde kısaltmak suretiyle toplu olarak ele almıştır,
ya (b) onları ayrı ayrı söz konusu ederek orta muhtasarlar halinde daha geniş özetler yapmıştır,
ya da (c) onları büyük ciltler tutacak surette birer birer şerhetmiştir.
Aristoteles'in mantık eserlerini bu şekilde üç kademede incelemek geleneği İskenderiye Okulu'ndan kalmış, daha sonra Süryani filozoflar tarafından da benimsenmiştir." [Peri Hermeneias: giriş, s. 8]

Farabi'nin öğrencisi Yahya b. Adiy'in mantığı saadetin anahtarı seviyesine çıkarması ve mantığın nazariyatta doğru ve yanlışı ameliyâtta iyi ve kötüyü ayırtetmeye yaradığını söylemesi, Mübahat Türker-Küyel'in Yahya b. Adî ve Neşredilmemiş Bir Risalesi, DTCF Dergisi, XIV, 1-2, 1956, Ankara. çalışması dolayısıyla..

Yazarın Farabi külliyatı meydana getirmenin bir ihtiyaç olduğunu söylerken verdiği dipnot da dikkat çekici: Etienne Gilson'un İslam Felsefe Tarihinde yapılacak en önemli işin Kindi Farabi İbn Sina eserlerinin neşri olduğunu söyleyip bunlar olmazsa St Thomas'ı Duns Scotus'un anlaşılamayacağını söylemesi..

Neşir sırasında ve sonrasındaki yurt içi ve yurt dışıyla etkileşim içinde olması -mesela Retorika'nın Fransızca çevirisinin yakında yayınlanacağını bildiren bir mektubun bir dipnotta verilmesi, Farabi'nin Bazı Mantık Eserleri yayınlandıktan kısa bir süre sonra yurtdışında bu neşri merkeze alıp İngilizce ve İbranice metinler yayınlanması- ilmî hayatın kalitesini göstermesi açısından da önemli.. Halen vardır böyle şeyler ama insanların şu günlerde yl doktora tez konularını seçerkenki kriterlerinin bütüncül bir amacının olmaması, neden ve hangi klasik metinleri okuyacağını bilmeme -mesela Batılı St Thomas ı anlamak için Farabi okuyor- bizde ilmî çalışmaları biraz havada bırakmıyor değil..

SİEPM (Milletlerarası Orta Çağ Felsefesi İnceleme Cemiyeti)'nin Muhsin Mahdi'ye Farabi Yazma Eserleri Tasvirli Bibliyografyası yazma görevi vermesi ve bu çalışmada gerekli Latince ve İbranice tercümeler için de başka kişileri yardım etmek üzere görevlendirmesi.. ilmi çalışmaların bağlantısını kuran bir kurum olarak YÖK ün uluslararası, olması gereken versiyonu.. link:

http://www.siepm.uni-freiburg.de/

Fihrist, Uyunu'l-Enba', Ahbaru'l-Ulema; Farabi'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi veren en eski kaynaklar.. 

Farabi'ye göre mantık kitapları -İhsaul-Ulum'dan anlaşıldığına göre- 8 kitaptan oluşuyor.. çünkü Organon Müslümanlar arasında bazen dokuz bazen beş kitaptan oluşur şekilde telakki edilmiş.. İbn Rüşd de Farabi'yi takip etmiş.. Buna göre Farabi'nin Organon'undaki kitaplar:

1. Makulat-Kategoriler
2. İbare-Peri Hermeneias-Önermeler
3. Kıyas-1. Analitikler
4. Burhan-2. Analitikler.
5. Cedel-Topikler
6. Mugalata-Sofistika
7. Hatabe-Retorika
8. Şiir-Poetika

Bir de Farabi'nin tesiri konusunda çalışılmayan bir alan olarak İbranice Farabi çevirilerinden bahsediliyor -ki bu İbraniceye çeviriler Arapça asıl metin tesis edilebilecek bir sadakatle çevrilmiştir- ve "[Farabinin bazı eserlerinin] erkenden Latinceye çevrildiği, .. St. Thomas'a tesir ettiği malum ise de, Farabi'nin İbrani tercümeler kanalıyla aşağı skolastiğe de yapmış olduğu tesir henüz ele alınmamıştır." [Farabi'nin Bazı Mantık Eserleri, s. 2.]
[Bu aşağı skolastik nedir?!]

Eserlerin ayrıntısında anlamadığım yerler var.. ayrıntıları anlayıp yazacam inş..

Alemin Birliği ve Alemin Sonluluğu Üzerine 2

Sonsuzluk Üzerine'deki aksiyomlar..
a. Kendisinden bir şey eksilen her şeyin geriye kalan kısmı önceki durumundan daha azdır.
b. Kendisinden bir şey eksilen her şeye eksilen kısmı iade edilince önceki durumuna döner.
c. Sonlu olan her şey bir araya toplandığında bunların toplamı da sonlu olur.
d. Biri ötekinden daha az olan iki şeyden daha az olan daha çok olanı veya onun bir kısmını oluşturur. Tamamını oluşturuyorsa bir kısmını da oluşturmuş sayılır.

...

Allah’ın birliği ve Alemin sonluluğu üzerine

Ali b. Cehm’e (ö. 863)  yazdığı küçük eser..

Akıl tarafından vasıtasız kabul edilen açık seçik aksiyomlar..
a. Birbirinden büyük olmayan tüm cisimler eşittir.
b. Eşitlik. Cismin sınırları arasındaki boyutların bilfiil ve bilkuvve aynı olmasıdır.
c. Sonlu olan sınırsız olamaz.
d. Eşit olan her cisimden birinin miktarı artırılınca hem diğer eşitlerinden hem de artırılmadan önceki durumundan daha büyük olur.
e. Nicelik bakımından sonlu iki cismin toplamları da sonludur. Her nicelik ve niceliğe ilişkin her şeyde bu bir zorunluluktur.
f. Aynı cinsten iki şeyden küçüğü büyüğünü veya onun bir kısmını oluşturur.

xxx

(aksiyomların ispatı, örnek durum)

Sonsuz bir cisim düşünelim.
Bu kısmın bir kısmını alalım..

Geriye kalan:
Ya sonlu
Ya sonsuzdur..

2. Durumda/ sonsuz ise..

Ya öncekine eşittir ==> ise .. sonsuz+kesilen=sonsuz olur. bu imkansızdır. [aksiyom d]
Ya da öncekinden büyüktür. ==> ise.. sonsuz>sonsuz olur. bu imkansızdır. [aksiyom f] küçük=büyük olmuş oldu. Oysa [aksiyom b]

Öyleyse bu iki cisim sonludur.

xxx

Sonlu olan muhdestir-sonradan yaratılmış.
Her muhdesin bir muhdisi-yaratıcısı vardır. [İbn-i Rüşd “muhdes’in muhdisi vardır” önermesinin zorunlu olmadığını söyleyerek İbn-i Sina’ya ve diğerlerine karşı çıkıyordu. Keşf an Minhâci’l-Edille’de geçiyor olabilir. İbn Haldun da olabilir. Ders notlarına bak]

xxx 

(muhdis) 

Muhdis
Ya bir ==> ise.. el-fâilu’l-evvel’dir.
Ya çoktur ==> ise.. hepsinin iştirak edeceği tek durumun (fail olmak) birçok faslı var demektir. Yani birleşiktir..

Birleşik olanı birleştiren vardır. (yani birleşik izafi bir kavramdır bu da)
Her failin-muhdisin bir faili-muhdisi vardır (demek)
Sonsuza dek sürüp gider.

Öyleyse muhdis çok değildir
2. Durumun imkansızlığı 1. Durumun ispatı olmuş oluyor..
Sonlu olan-muhdesin muhdis’i  Bir’dir. El-fâilu’l-evvel’dir.

xxx 

(cisim hareket zaman)

Sonluya yüklenenler de sonludur.
Nicelik, nitelik, hareket, zaman, cisim..

“imkan olarak sonsuzluk” vardır ama
Bilfiil sonsuzluk yoktur.
Bu cisim hareket ve zaman için geçerlidir.

Çünkü hareket zaman ve cisim birbirleri için zorunludurlar. Biri olmazsa diğeri olmaz ve birbirinden önce bulunamazlar..

Xxx

(hareket)

Hareket dörde ayrılır:
El-hareketü’l-mekâniyye: tüm cüzlerinin yer değiştirmesi. [mekan]
Er-rubuvv ve’l-izmihlal: merkeze veya merkezden çevreye doğru. [artma ve eksilme]
El-istihale (dönüşüm): cismin niteliklerinin değişmesi. [araz]
El-kevn ve’l-fesâd (oluş bozuluş): cismin cevherinin değişmesi. [cevher]
El-iʾtilâf ve’t-terkîb (bağlaşma ve birleşme)
Cismi meydana getiren harekettir. Cisim: boyutlar (en, boy derinlik) +cevher

Her değişim değişenin varoluş sürecini (zamanı) belirler. Her değişim zamana bağlıdır. (yani hareket zamanın hem sebebi hem sonucudur. Bu yüzden birbirinden önce bulunamazlar. Hareket cismin de hem sebebi hem sonucudur. Öyleyse bunlar birbiri için zorunlu ama birbirinden önce veya sonra bulunamazlar. Dolayısıyla birinin sonlu olduğunu ispat etmek diğerlerinin de sonlu oldukları anlamına gelir)

xxx

(zaman)

Zaman sonsuz olamaz. Çünkü;
Belirli bir zaman biliniyorsa (mesela 2012 yılının x günü x saati)
Geriye doğru gidildiğinde de belirli bir zaman-başlangıç noktası olması gerekir.
İleriye doğru gidildiğinde de belirli bir zaman-bitiş noktası olması gerektiği için zamanın bir “son” u da vardır.
Yani zamanın bir başlangıcı ve bir sonu vardır. Zaman sonludur. Dolayısıyla bundan ayrılmaz olan hareket ve cismin de sonu vardır.

xxx

(sonuç)

Her sonlu olanın başlangıcı ve sonu vardır. Başlangıcı ve sonu olan yaratılmıştır-meydana getirilmiştir. Her yaratılan-meydana getirilen bir yaratıcı[-sanatkar] eseridir.

...

Kindi aslında aynı iki yolu iki farklı sonuç için kullandı..
Küçük eserin başlığı “Allah’ın birliği ve alemin sonluluğu üzerine” idi..
Allah’ın birliğini ispat için; önce aksiyomlardan yola çıkarak cismin sonluluğunu ispat etti. Sonlu olanın muhdes olduğunu ve muhdise ihtiyacı olduğunu söyledi. Muhdisin mümkün durumlarını söyleyip Bir’liğini ispat etti. Muhdis=Allah
Alemin sonluluğu üzerine; sonluya yüklenenler de sonludur cisim hareket ve zamanın birbirine yüklenen birbiri için zorunlu ve ayrılmaz. birinin sonluluğunun ispatı diğerlerinin de sonlu olduğunu gösterir. Burada zamanın sonluluğunu ispat ederek başlıktaki ikinci bölümü tamamlamış oldu..